Çocuklarda Öfke Problemi ve Çözüm Yolları

Çocukların zaman zaman öfkelenmesi gelişimin doğal bir parçasıdır. İstediği bir şeyin olmaması, sınırlandırılmak, yorulmak, aç olmak, kendini ifade edememek veya yaşadığı bir hayal kırıklığı çocukta yoğun duygusal tepkilere yol açabilir.

Ancak öfke nöbetleri çok sık yaşanıyor, uzun sürüyor, çocuğun günlük yaşamını etkiliyor veya kendisine ve çevresine zarar veren davranışlara dönüşüyorsa öfkenin altında yatan nedenleri daha ayrıntılı değerlendirmek önemlidir.

Öfke tek başına olumsuz veya ortadan kaldırılması gereken bir duygu değildir. Çocuklar da yetişkinler gibi engellendiklerinde, anlaşılmadıklarını düşündüklerinde veya ihtiyaçlarını ifade etmekte zorlandıklarında öfkelenebilirler.

Özellikle küçük çocuklarda duyguları tanıma, ifade etme ve davranışları kontrol etme becerileri henüz gelişmekte olduğu için öfke ağlama, bağırma, tepinme, kendini yere atma veya eşyaları fırlatma gibi davranışlarla ortaya çıkabilir.

Burada önemli olan yalnızca çocuğun öfkelenmesi değil; öfkenin ne zaman ortaya çıktığını, ne kadar sürdüğünü, ne sıklıkta tekrarlandığını ve sonrasında çevresindeki yetişkinlerin nasıl tepki verdiğini anlamaktır.

İsteklerinin Engellenmesi

Çocuk istediği oyuncağı alamadığında, ekran süresi sona erdiğinde veya yapmak istediği bir davranışa sınır konulduğunda hayal kırıklığı yaşayabilir. Küçük çocukların bu duyguyla baş etme becerileri henüz gelişmekte olduğundan tepki yoğun olabilir.

Duygularını İfade Etmekte Zorlanması

Çocuk üzgün, korkmuş, kıskanç veya hayal kırıklığına uğramış olabilir; ancak yaşadığı duyguyu ifade edecek kelimeleri bulamayabilir. Böyle durumlarda farklı duygular dışarıdan yalnızca öfke olarak görülebilir.

Uyku, Açlık ve Yorgunluk

Uykusuzluk, açlık, yoğun bir gün geçirmek veya günlük rutinin bozulması bazı çocukların duygularını düzenlemelerini zorlaştırabilir. Bu nedenle öfke nöbetinin hangi koşullarda ortaya çıktığına dikkat etmek önemlidir.

Tutarsız Sınırlar

Bir davranışa bazen izin verilip bazen verilmemesi veya anne ve babanın aynı davranış karşısında farklı tepkiler vermesi çocuğun sınırları anlamasını zorlaştırabilir.

Öfke Sonucunda İstediğini Elde Etmesi

Çocuk bağırdığında, ağladığında veya kendini yere attığında daha önce konulan sınır kaldırılıyorsa çocuk zaman içinde bu davranışın işe yaradığını öğrenebilir. Bu durum çocuğun bilinçli olarak ailesini yönlendirdiği anlamına gelmez; davranışın sonucunda ne olduğunu öğrenmesiyle ilişkilidir.

Evdeki İletişim ve Rol Modeller

Çocuklar duyguların nasıl ifade edildiğini büyük ölçüde çevrelerindeki yetişkinleri gözlemleyerek öğrenirler. Ev içerisinde sorunların bağırarak, tehdit ederek veya saldırgan davranışlarla çözülmesi çocuğun da benzer davranışları kullanmasına katkıda bulunabilir.

Öfke nöbetinin en yoğun anı çocuğa uzun açıklamalar yapmak veya davranışının neden yanlış olduğunu öğretmeye çalışmak için uygun zaman olmayabilir. Çocuk çok yoğun bir duygu yaşarken öncelik güvenliği sağlamak ve yetişkinin kendi sakinliğini mümkün olduğunca korumasıdır.

Öfkeye Öfkeyle Karşılık Vermeyin

Çocuğun bağırmasına daha yüksek sesle karşılık vermek çatışmayı büyütebilir. Ebeveynin sakin, kısa ve anlaşılır ifadeler kullanması daha işlevsel olabilir.

Duyguyu Kabul Edin, Davranışa Sınır Koyun

Çocuğun öfkelenmesine izin vermek, her davranışına izin vermek anlamına gelmez. “Çok kızdığını görüyorum ama vuramazsın” gibi bir yaklaşım duygunun kabul edildiğini, ancak davranışın sınırının bulunduğunu gösterir.

Güvenliği Sağlayın

Çocuk kendisine, başka birine veya çevredeki eşyalara zarar verme riski taşıyorsa öncelikle ortam güvenli hale getirilmelidir.

Öfke Nedeniyle Konulan Sınırı Değiştirmeyin

Örneğin ekran süresi bittiği için çocuk öfkeleniyorsa, yalnızca ağlama veya bağırma sona ersin diye ekranı tekrar vermek uzun vadede öfke davranışını güçlendirebilir. Ebeveynin sakin kalırken sınırı koruması önemlidir.

Çocuk sakinleştikten sonra yaşanan olay kısa ve anlaşılır biçimde konuşulabilir. Amaç çocuğu utandırmak veya uzun süre sorgulamak değil, yaşadığı duyguyu anlamasına ve bir sonraki sefer farklı bir davranış geliştirmesine yardımcı olmaktır.

“Oyunu bırakmak istemediğin için çok kızdın. Kızabilirsin ama oyuncakları fırlatamayız. Bir dahaki sefere kızdığında bana söyleyebilirsin.” gibi ifadeler duygu ile davranış arasındaki farkın öğrenilmesini destekleyebilir.

• Uyku, beslenme ve günlük rutinlerin mümkün olduğunca düzenli olmasına dikkat edin.
• Ev içerisinde açık ve yaşına uygun sınırlar belirleyin.
• Anne ve babanın temel kurallarda tutarlı davranmasına çalışın.
• Çocuğun öfkesinin altında hangi duygunun bulunduğunu anlamaya çalışın.
• Öfkelendiğinde bağırmak yerine kullanabileceği kelimeleri öğretin.
• Uygun davranışlarını fark edin ve yalnızca problem davranışlara odaklanmayın.
• Çocuğu başka çocuklarla karşılaştırmaktan kaçının.
• Yaşına uygun oyun, hareket ve fiziksel aktivite için fırsat oluşturun.
• Öfke sırasında uzun tartışmalara girmek yerine sakinleştikten sonra konuşun.
• Ebeveyn olarak öfke karşısında gösterdiğiniz davranışların çocuk için model olduğunu unutmayın.

Hayır. Özellikle küçük yaşlarda zaman zaman öfke nöbetlerinin görülmesi gelişimin bir parçası olabilir. Bu nedenle yalnızca “Çocuğum öfkeleniyor” bilgisinden hareketle bir problem olduğu sonucuna varmak doğru değildir.

Değerlendirmede çocuğun yaşı, gelişim düzeyi, öfkenin sıklığı ve şiddeti, hangi ortamlarda ortaya çıktığı ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği birlikte ele alınmalıdır.

Aşağıdaki durumlarda çocuğun yaşadığı güçlüğün daha ayrıntılı değerlendirilmesi düşünülebilir:

• Öfke nöbetleri çok sık ve yoğun yaşanıyorsa,
• Nöbetler uzun sürüyor ve çocuğun sakinleşmesi çok güç oluyorsa,
• Çocuk kendisine veya başkalarına zarar veriyorsa,
• Vurma, ısırma, tekmeleme veya eşyalara zarar verme sıklaşıyorsa,
• Öfke davranışları okul ve arkadaş ilişkilerini etkiliyorsa,
• Evde sürekli çatışmaya neden oluyorsa,
• Çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre beklenenden belirgin biçimde yoğun tepkiler görülüyorsa,
• Aile uyguladığı yöntemlere rağmen davranışı yönetmekte uzun süredir zorlanıyorsa.

Bu durumda yalnızca öfke davranışına değil, çocuğun gelişimsel özelliklerine, aile ilişkilerine, okul yaşamına ve davranışın ortaya çıktığı koşullara birlikte bakılması önemlidir.

Çocukla yürütülen danışmanlık sürecinde öfkenin yalnızca ortadan kaldırılması gereken bir davranış olarak ele alınması yerine, davranışın ne anlattığının anlaşılması önemlidir. Çocuğun yaşına, gelişim özelliklerine ve yaşadığı güçlüğe göre çocukla ve ebeveynlerle birlikte çalışılabilir.

Çocuklarla yürüttüğümüz çalışmalar hakkında Çocuk Danışmanlığı sayfamızdan bilgi alabilirsiniz.

Küçük çocuklarda oyun ve çocuk merkezli çalışmalar hakkında Oyun Temelli Çocuk Danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.

İstanbul'daki merkezimiz ve çocuk alanında çalışan uzmanlarımız hakkında İstanbul Çocuk Psikoloğu sayfamızdan bilgi alabilirsiniz.

Çocuklarda yoğun öfke, davranış güçlükleri ve ebeveyn-çocuk ilişkisi konusunda danışmanlık süreci hakkında bilgi almak için Bir Aile Psikoloji ile iletişime geçebilirsiniz.

1. American Academy of Pediatrics (AAP). HealthyChildren.org – Temper Tantrums.

2. National Health Service (NHS). Temper Tantrums.

3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Positive Parenting Tips.

4. American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (AACAP). Understanding Violent Behavior in Children and Adolescents.