Oyun Bağımlılığı Nedir? Belirtileri ve Ne Zaman Destek Alınmalı?

Dijital oyunlar çocukların ve ergenlerin günlük yaşamının bir parçası olabilir. Oyun oynamak tek başına bir bağımlılık veya psikolojik sorun anlamına gelmez.

Ancak oyun davranışı kontrol edilmekte zorlanılan bir hale geliyor, okul, aile, arkadaşlıklar, uyku veya günlük sorumlulukların önüne geçiyor ve olumsuz sonuçlara rağmen devam ediyorsa daha ayrıntılı değerlendirilmesi gerekebilir.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO), oyun oynama bozukluğunu (gaming disorder) ICD-11 içerisinde bağımlılık yapıcı davranışlara bağlı bozukluklar arasında tanımlamaktadır.

Günlük dilde “oyun bağımlılığı” ifadesi sıklıkla aşırı bilgisayar, telefon, konsol veya çevrim içi oyun kullanımını tanımlamak için kullanılmaktadır.

Klinik değerlendirmede ise yalnızca kişinin kaç saat oyun oynadığına bakılmaz. Oyun davranışının kontrol edilip edilemediği ve kişinin günlük yaşamındaki işlevselliği nasıl etkilediği önemlidir.

Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-11 sınıflandırmasında oyun oynama bozukluğunun temel özellikleri; oyun üzerindeki kontrolün bozulması, oyuna diğer ilgi ve günlük etkinliklerden giderek daha fazla öncelik verilmesi ve olumsuz sonuçlara rağmen oyun davranışının sürdürülmesi veya artmasıdır.

Hayır. Uzun süre oyun oynamak tek başına oyun oynama bozukluğu tanısı koymak için yeterli değildir.

Dünya Sağlık Örgütü de dijital veya video oyunu oynayan kişilerin yalnızca küçük bir bölümünün oyun oynama bozukluğundan etkilendiğini belirtmektedir.

Burada önemli olan oyun süresinin yanı sıra oyunun okul, aile, arkadaşlıklar, uyku, günlük sorumluluklar ve diğer ilgi alanları üzerindeki etkisidir.

Çocuk veya ergende aşağıdaki davranışların görülmesi oyun kullanımının daha ayrıntılı değerlendirilmesini gerektirebilir:

• Oyun süresini kontrol etmekte sürekli zorlanma,
• Oyunu bırakmak veya azaltmak istediği halde bunu yapamama,
• Oyunun diğer ilgi alanlarının önüne geçmesi,
• Okul ve günlük sorumlulukların aksaması,
• Arkadaşlık ve aile ilişkilerinin oyun nedeniyle geri plana düşmesi,
• Olumsuz sonuçlara rağmen oyun oynamaya devam etme,
• Oyun oynayabilmek için uyku düzenini sürekli erteleme,
• Oyun oynayamadığında belirgin huzursuzluk veya yoğun tepki gösterme,
• Önceden keyif aldığı başka etkinliklere ilgisinin belirgin biçimde azalması.

Bu belirtilerden birinin bulunması tek başına oyun bağımlılığı anlamına gelmez. Davranışların süresi, şiddeti ve çocuğun günlük yaşamına etkisi birlikte değerlendirilmelidir.

Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-11 tanımında üç temel özellik öne çıkar:

• Kontrolün bozulması: Oyunun ne zaman, ne kadar süreyle ve ne sıklıkta oynandığını kontrol etmekte zorlanma.
• Oyuna giderek daha fazla öncelik verilmesi: Oyunun diğer ilgi alanlarının ve günlük etkinliklerin önüne geçmesi.
• Olumsuz sonuçlara rağmen devam etme: Oyun nedeniyle sorunlar ortaya çıkmasına rağmen oyun davranışının devam etmesi veya artması.

Tanı açısından bu davranış örüntüsünün kişinin aile, sosyal yaşam, eğitim, iş veya diğer önemli yaşam alanlarında belirgin işlev kaybına yol açacak düzeyde olması gerekir. WHO, örüntünün normal koşullarda en az 12 ay boyunca görülmesini de tanımlamaktadır.

Yoğun oyun kullanımının tek bir nedeni yoktur. Oyun çocuk veya ergen için eğlence, arkadaşlarıyla iletişim kurma, rekabet etme, başarı hissi yaşama veya günlük streslerden uzaklaşma aracı olabilir.

Bu nedenle yalnızca “oyunu bıraktırmaya” odaklanmak yerine çocuğun oyun davranışının günlük yaşamındaki işlevini anlamaya çalışmak önemlidir.

Bazı çocuk ve ergenlerde yoğun oyun kullanımı; sosyal güçlükler, aile içindeki çatışmalar, okul sorunları veya duygusal zorlanmalarla birlikte görülebilir. Ancak bu durumlar her çocukta aynı değildir ve neden-sonuç ilişkisi bireysel değerlendirme yapılmadan kurulamaz.

Sağlıklı oyun kullanımında çocuk veya ergen oyunu bırakabilir, sorumluluklarını yerine getirebilir ve aile, arkadaşlık, okul, spor veya diğer ilgi alanlarına zaman ayırmaya devam edebilir.

Problemli kullanımda ise oyun giderek günlük yaşamın merkezine yerleşebilir ve diğer etkinliklerin yerini almaya başlayabilir.

Bu nedenle değerlendirmede yalnızca ekran başında geçirilen süre değil, işlevsellik temel göstergelerden biridir.

Oyun nedeniyle geç saatlere kadar uyanık kalmak, ödevlerin ertelenmesi, ders çalışma süresinin azalması veya sabah uyanmakta zorlanma bazı çocuk ve ergenlerin okul yaşamını etkileyebilir.

Akademik performanstaki her düşüşü oyun kullanımına bağlamak doğru değildir. Çocuğun uyku düzeni, dikkat özellikleri, okul ortamı, duygusal durumu ve diğer faktörler de değerlendirilmelidir.

Tek başına öfkelenmek oyun bağımlılığı tanısı anlamına gelmez. Özellikle çocuklarda sınırlandırılan keyifli bir etkinliğe tepki gösterme görülebilir.

Ancak oyunun sınırlandırılması sürekli olarak yoğun çatışmalara yol açıyor, çocuk oyun davranışını kontrol etmekte belirgin biçimde zorlanıyor ve günlük işlevsellik etkileniyorsa daha ayrıntılı değerlendirme düşünülebilir.

Çocuğun oyun kullanımına ilişkin sınırlar oluşturulurken yalnızca yasaklayıcı bir yaklaşım yerine aile içerisinde uygulanabilir ve tutarlı kurallar oluşturmak önemlidir.

• Oyun süreleri konusunda açık ve öngörülebilir sınırlar belirleyin.
• Uyku, yemek, okul ve temel sorumlulukları oyun süresinin önüne koyun.
• Kuralları mümkün olduğunca tutarlı uygulayın.
• Çocuğun oyun dışında keyif aldığı etkinlikleri destekleyin.
• Oyun üzerinden sürekli çatışmak yerine çocuğun neden oyun oynamak istediğini anlamaya çalışın.
• Ebeveynlerin kendi ekran kullanım biçimlerinin de çocuk için model oluşturabileceğini göz önünde bulundurun.

Oyun kullanımının çocuğun günlük yaşamında belirgin ve sürekli sorunlara yol açması durumunda profesyonel değerlendirme düşünülebilir.

Özellikle;

• Okul yaşamı belirgin biçimde etkileniyorsa,
• Uyku düzeni sürekli bozuluyorsa,
• Aile ilişkileri oyun nedeniyle yoğun biçimde çatışmalı hale geldiyse,
• Çocuk oyun dışında neredeyse hiçbir etkinliğe katılmak istemiyorsa,
• Oyun süresini kontrol etmekte sürekli zorlanıyorsa,
• Oyun nedeniyle önemli günlük sorumluluklarını yerine getirmiyorsa

çocuğun veya ergenin genel durumu daha kapsamlı biçimde değerlendirilebilir.

Gerektiğinde çocuk ve ergen psikiyatrisi veya ilgili sağlık profesyonellerinden değerlendirme alınması uygun olabilir.

Çocuk ve ergenlerde yoğun oyun kullanımını değerlendirirken yalnızca oyun süresine odaklanmak yeterli değildir. Aile ilişkileri, okul yaşamı, uyku düzeni, arkadaşlıklar, günlük sorumluluklar ve çocuğun duygusal ihtiyaçları birlikte ele alınmalıdır.

Ebeveynlerle yapılan görüşmeler de sürecin önemli bir bölümünü oluşturabilir. Amaç yalnızca ekran süresini azaltmak değil, oyun davranışının çocuk veya ergenin yaşamındaki yerini anlamak ve daha dengeli bir günlük düzen oluşturulmasını desteklemektir.

“Oyun bağımlılığı” ile “oyun terapisi” birbirinden tamamen farklı kavramlardır.

Oyun bağımlılığı, dijital veya video oyunlarının problemli kullanımını ifade ederken; oyun terapisi çocuklarla yapılan çalışmalarda oyunun bir iletişim ve çalışma aracı olarak kullanılmasını ifade eder.

Çocuklarda oyun temelli çalışmalar hakkında bilgi almak için Oyun Terapisi Nedir? içeriğimizi inceleyebilirsiniz.

Çocuğunuzun veya ergenin yoğun oyun kullanımına eşlik eden öfke, aile içi çatışma, okul uyumu veya duygusal güçlükler bulunuyorsa konunun yalnızca ekran süresi üzerinden değerlendirilmemesi önemlidir.

Çocuklara yönelik çalışmalarımız hakkında İstanbul Çocuk Psikoloğu ve Çocuk Danışmanlığı sayfamızdan bilgi alabilirsiniz.

Ergenlik dönemine yönelik çalışmalarımız için İstanbul Ergen Psikoloğu ve Ergen Danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.